Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı’nın (GYV) Heybeliada’da organize ettiği “Medya’da Gayri Müslim Algısı”nda konuşan Akademisyen Ayhan Aktar’ın enfes ifadesi üzerine günlerdir düşünüyorum. Aktar, “Devletin de bir fabrika ayarı vardır ve bu eğitim yoluyla nesilden nesile aktarılır” demişti.

Nasıl bazı elektronik cihazlarda ama özellikle de cep telefonlarında “fabrika ayarlarına dönün” diye bir seçenek vardır. Bu opsiyonu çalıştırdığınızda sizin sonradan yaptığınız değişiklikler, yüklediğiniz programlar her şey silinir.

Yaklaşık bir asırdır yaşadığımız fasit daire aslında bundan ibarettir. Devletin yazılımı eskidir, yeni “application” yüklediğinizde ya “crash” olmakta; çalışan programlar dolayısı ile sistem, çalışamaz hala gelmekte ya da yüklediğiniz “uygulama” hayata geçirilememektedir. 

İşte bunun gibi devletin de bir fabrika ayarı vardır. İş kendileri için çığırından çıktığında gerek darbeyle gerek muhtıra ile gerekse de diğer kurum ve kuruluşları ile devlet kuruluş yıllarında oluşturulan ayarlarına geri döner.  Döner ki, eksik/aksak da olsa, yeni ihtiyaçlara cevap da veremese en azından sistem işlerlik kazanmaktadır.

Peki bu “fabrika ayarları” bir emniyet sübabı ise, bunu nasıl güncellemek, çağdaşlaştırmak ve böylece yeni uygulamaları, sistemleri kullanılabilir hale getirmek gerekir? Tam burada ülkenizdeki aydınlara büyük görev düşmektedir.

Aydınlarımız, “devletin fabrika ayarlarını” güncellemek konusunda elini taşın altına koyması gerekmektedir. Zira devlet durup dururken, “ben fabrika ayarlarımı değiştireyim” demez. Bu onun için bir yönetim usulüdür.  O zaman tek çare olarak aydınımızın hâlihazırdaki yönetim usulünün zaaf ve zayıflıklarını tespit etmesi ve tabiri caizse sistemin “sürünümünü” güncelleme noktasında direnç göstermesi gerekmektedir. Hatta yeni “sürümü” kaldıramayacak mekanizmaları da yenileri ile değiştirmenin gereğini bıkıp usanmadan gündemde tutmalıdır, aydınlarımız.

Kısaca, devlet hem “software/yazılım” hem “hardware/donanım” açısından yenilenmelidir.

DEVLETİN DEĞİŞMESİ AYDININ FABRİKA AYARLARININ DEĞİŞMESİNE BAĞLIDIR

Adını yerli yerine koymak gerekirse, devlet “İttihat ve Terakki”nin kodları ile yazılmıştır. Bu kodlar da tüm eğitim ve öğretim sistemiyle her nesili etkisi altına almıştır. Eğitimini tamamen yurt dışında almış çok ama çok küçük bir kesim hariç herkeste bu kodlar içselleştirilmiş yahut bilinç altında bir yerde kendine yer bulmuştur.

Bu saptamayı ispat için birkaç örnek vermek gerekirse; sanata sanatçıya destek verdiğini her platformda izah etme gereği gören, kendine çağdaş değerleri “promote” etme görevi ihdas eden, fikri anlamda aynı istikamette olduğunu izhar eden bir gazete ve onun yayın yönetmeni, merhum Ahmet Kaya’ya Kürtçe bir şarkı söylemesi nedeniyle  “Vay Şerefsiz” demiş, diyebilmiştir. Bu aslında okumuş, dünya görmüş, farklı insanlarla her gün teşriki mesaide bulunmuş bir insanın yap(a)mayacağı bir şey iken, Türkiye’de bu gerçekleşmiştir.

Görüntüde, dindar, milliyetçi, liberal veya solcu vs gibi görünse de ve hangi görüş ve düşüncede olursa olsun, aydınlarımızın aslında zihin köklerinin aynı noktada buluştuğunu gösterir; “İttihatçı anlayış”.

Elbette aydınımızın hepsi böyledir demiyorum ama –maalesef- çoğunluğu böyledir ve zihin haritalarına mercek tuttuğumuzda en azından bir köşede “Enver Paşa”nın size el salladığını veya onun silahşorlarından “Yakup Cemil”in silahını anlınıza doğrulttuğunu görürsünüz.

Çözüm uzun soluklu olsa da en emin yoldur; Eğitim. İttihat ve Terakki mantığının içinden temizlendiği, ezbere dayanmayan, okuldan önce ailede başlayan, zihin kodlarımızı esir alınmadığı, eleştirisel bakabilen, sevgi ve vicdan sahibi bir eğitim sistemi ile şimdikiler olmasa da geleceğimizin aydınlarını hürriyete kavuşturabiliriz.

Aydınlarımız fikri bağımsızlığına kavuştuğunda ise, Enver Paşalar ve Yakup Cemiller ellerindeki güce dayanarak ilkel bir despotu topluma dayatamayacakları için devlet artık kendi ideoloji ve isteklerini halka zorla kabul ettiren değil, halkın taleplerini yerine getiren bir aygıta dönüşecektir.

Türkiye-İran ilişkileri işbirliği ve rekabetin aynı anda yaşandığı  karmaşık bir “engagement and rivalry” özelliği gösteriyor.

Hem Türkiye hem de İran geçmişte Ortadoğu’da hegemonya kurmuş iki ülke ve bunlar karşılıklı olarak hem toplumların hem de siyasi elitin hafızasında duruyor. Bölgedeki iddialarını kaybetmemiş iki ülkeden bahsediyoruz. 1950-1970 arasında yaşanan Arap milliyetçiliği bölgede iki ülkenin de manevra alanını kısıtlamış ve Mısır’ı öne çıkarmış olsa da sonraları 79 İslam Devrimiyle İran muazzam bir etki alanı kurmuş, Türkiye ise 2000’li yılların başlarından itibaren yeniden bölgeye dönmüş ve bölgeyi  ekonomik büyüme ve bununla bağlantılı olarak istikrar alanı olarak görme eğilimine girmiştir.

İki ülke arasındaki rekabet Suriye, Irak ve Lübnan üzerinden yaşanırken işbirliği ise, İran’ın Nükleer Faaliyetleri konusunda ve yine bu ülkenin uluslar arası sistemde tutulması ve diplomatik yöntemlerin sonuna kadar zorlanması aşanında yaşanıyor. Türkiye aleyhine bir  asimetriye sahip olan petrol ve doğalgaz  ticareti de iki ülkeyi işbirliğine zorlayan konulardan biri.

Detaylara geçmeden önce şunu  belirtmekte fayda var; iki ülkenin bölgeye yaklaşımları ve büyüme hesapları tamamen farklı oryantasyonlara sahip. Türkiye barış üzerinden büyümeyi hedeflerken (komşularla sıfır problem vs.) İran savaş ve gerginlik üzerinden hem de bizzat katılmadığı savaşlar üzerinden büyüme hesabı yapıyor. Bu iki hesabın da rasyonel özellikler gösterdiğini söylemek mümkün. Ancak bunun uzun vadede ne kadar sürdürülebilir olduğu konusunda bir öngörüde bulunmak zor ve sanırım bu konuda küresel güçlerin (özellikle ABD ve Çin) bölgeye yönelik projeksiyonları belirleyici olacak.

Türkiye Sünni ağırlıklı bir ülke, aynı zamanda İslam dünyasının en seküler ülkesi. Başbakan Erdoğan Mısır’a yaptığı ziyarette Müslüman Kardeşlere laikliği tavsiye ederken şunu da eklemişti; “Bizler Şii ya da Sünniler değiliz, bizler Müslümanlarız.” Bu açıklama özenle seçilmiş kelimeleriyle önemli.

Ancak yine de son dönemde Türkiye’nin bölgeye yaklaşımının sekteryan özellikler taşıdığı yönünde bir algı var. Bu algı da iktidarda bulunan AK Parti’nin ideolojik oryantasyonuyla ilişkilendiriliyor. Bu ilişkilendirme tutarlı gözükse de ben Türkiye’nin bölgeye yaklaşımının tamamen pratik kaygılar tarafından şekillendirildiği kanaatindeyim. Zira son dönemde etkisiz bir dış politika bölgeden İran lehine çekilmemiz anlamına gelecekti.

Türkiye uzun bir aradan sonra bölgeye yeniden “düzenleyici bir aktör” olarak dönüyor. Bölgede aktör olmanın turnusol kağıdı ise Arap Baharı öncesinde Filistin meselesi idi. İran Hizbullah üzerinden Lübnan ve Filistin üzerinde ve dolayısıyla bölgede bir nüfuza sahip. Türkiye’nin son dönemde İsrail ile gerilimi yükseltmesi ve “one minute” krizi ise uzun zamandır sahip olmadığı bir “popüler meşruiyet” sağladı. Mavi Marmara krizi her ne kadar başlangıçta çok kötü başladıysa da ilerleyen dönemde Türk diplomasisi  konuyu “uluslar arası hukuk” etrafında ele alarak uluslar arası toplum üzerinde de olumlu sayılabilecek bir etki bıraktı.

Irak’ta toprak bütünlüğünün korunması ve demokratik seçimlerin yapılması durumunda Şii ağrılıklı hükümetlerin kurulacağı ve bu yönde dış politikalar geliştirileceği artık kesinleşti. Irak’ın bölünmesi durumunda bile ağırlık Şiilerden yana olacak. Türkiye ise bunun önüne geçmeye çabalıyor. Şiiler belirgin bir biçimde İran’ın etkisi altında olduğu realitesinden yola çıkarak Türkiye Sünniler ve Kürtler üzerinden Irak’ta hem bir denge kurmaya hem de söz sahibi olma çabasında. Öyle ki Irak’ın işgalinden sonra yapılacak ilk seçimlere girmeme kararı alan Sünni liderler uzun görüşmeler sonunda Türk diplomatlar tarafından ikna edildi ve seçimlere girerek hem siyasi ağırlık kazanmaları hem de Irak’ta iç istikrar hedeflenmiş oldu. Yine Kuzey Irak yakın geçmişe kadar Türkiye’nin gayet doğal sebeplerle “kırmızı çizgiler” üzerinden yaklaştığı bir konu iken bugün Türkiye’nin arka bahçesi olarak algılanıyor. Ancak bunun fazlaca iyimser olduğunu söylemek gerekiyor; hem Türkiye’nin güneydoğusunun demografik yapısı hem de Kuzey Irak’lı liderlerin güvenilmez ve aşırı pragmatik siyasetleri  Türlkiye-İran-Irak arasındaki ilişkilerin bir süre daha bıçak sırtında gitmeye devam edeceği anlamına geliyor.

Irak’ta Türkiye-İran Rekabeti adlı raporunda Sean Kane,  mevcut rekabeti“yükselen iki güç olarak Türkiye ve İran Irak’la ortak sınırlara sahip ve hızla ülkede en etkin iki dış güç haline geliyorlar” şeklinde ifade ediyor. Yine bölgeyi iyi bilen isimlerden biri olan Soner Çağaptay, “ her ne kadar iki ülke de Irak’ın işgaline karşı çıksalar da seçimlerde farklı tarafları desteklediler ve iki ülke de gerek Bağdat’ta gerekse Kuzey Irak’ta diğerinin öne geçmesini istemiyor” diyor.

Suriye’de ise iki ülkenin tavırları taban tabana zıt. Türkiye uluslar arası toplumla beraber muhalifleri desteklerken İran bildik sebeplerle Esad yönetimini destekliyor. Ancak iki ülke siyasileri de bu farklılığın bir çatışmaya dönüşmesini istemiyorlar. İran açık bir şekilde güç merkezli baktığı Suriye meselesinde rejim değişikliği halinde mevcut nüfuzunu kaybedeceğini hesap ediyor ve Esad rejimine sonuna kadar destek vermeye devam edecek gibi gözüküyor. Türkiye ise baştan aldığı tavrı sürdürerek hem söylem/meşruiyet bazında hem de rejim değişikliği halinde yeni yönetimle daha iyi ilişkiler kuracağını hesap ediyor. Burada Türkiye’nin tavrının tutarlı olduğunu söylemek gerekiyor. Komşularla sıfır sorun politikasının güzel bir örneği olarak öne sürülen Türkiye-Suriye ilişkileri Suriye yönetiminin kendi halkına zulmetmeye ve orantısız güç kullanmaya başlamasıyla bozuldu. Türkiye Esad rejimine destek vermeye devam etseydi hem ilkesiz davranmış hem de Ortadoğu halkları üzerinde yeni elde ettiği nüfuzunu kaybetmiş olacaktı. Ayrıca Arap Baharı (isyanı?) sürecinde ortaya çıkan talebin yönü de Türkiye’nin duruşuyla paralellikler arz ediyor. İran ise bu değişim talebinin kendi aleyhine olduğu noktasından hareketle mevcut taleplere açıktan karşı çıkamıyor ancak el atından Esad yönetimine destek vermeye de devam ediyor.

SONUÇ

İran, özellikle 2003 sonrası süreçte ortaya çıkan Irak ve Afganistan işgallerinin “karlı tarafı” olarak, Türkiye’yi adeta bölgeye davet etmiş, Türkiye’ye daha fazla ilgisizlik lüksü bırakmamış ve kendi nüfuz alanları ile Türkiye’nin seçeneklerini daraltarak belli aktörlere yoğunlaşmasına ve bazı konularda taraf olmasına sebebiyet vermiştir. Öyle ki Türkiye, doldurabildiği tüm alanları doldurmaya ve düzenleyici aktör konumunu pekiştirmeye çalışıyor.

İran, Ortadoğu’nun en eski toplumlarından biridir ve İran hakkında yapılacak çalışmalar bu gerçek etrafında örgülenmelidir.  Yakın çevresinin büyük bir kısmını doğal hinterlandı hatta “liebensraumu” olarak gören bir ülkeden bahsediyoruz. Dil üzerinden Afganistan ve hatta Tacikistan’a ve neredeyse milli dini haline getirdiği Şiilik üzerinden de İslam dünyasının çok geniş bölgelerine  uzanan, Irak, Azerbaycan ve Bahreyn gibi Şii çoğunluklu ülkelerde ise belirgin bir etki alanı olan bir ülkeden bahsediyoruz.

Ortadoğuya yaklaşımına geçmeden İran’ın dış siyasetine kısaca bir göz atalım…

1979 İslam Devrimi’nden sonra dış politika inşası büyük ölçüde ideolojik özellikler taşısa da İran binyılların bir geleneği olarak “pragmatik” siyaset yapımını terk etmiş değil. Söz konusu pragmatizm bazen öyle ileri boyutlara ulaşıyor ki İran çoğu kere ilkesiz davranmakla suçlanıyor.

Uluslararası sisteme genel anlamda muhalefet eden İran  bazı Avrupa ülkeleri, Rusya  ve Çin ile kurduğu ticari ve siyasi ilişkiler üzerinden uluslar arası sistemin vazgeçilmezi olduğunu da kanıtlamış durumda. BM Güvenlik Konseyi İran’ın kendini evinde hissettiği bir yer olmalı; iki büyük ortağı Çin ve Rusya, İran’a yapılacak herhangi bir baskı ya da yaptırımı burada sönümleyebiliyorlar.

Resmi adıyla İran İslam Cumhuriyeti’nin uluslar arası alanda bir tehdit gibi algılanması kısmen İran’ın meşru-gayrı meşru ayrımı yapmadan her türlü enstrümanı kullanmaktan çekinmemesiyle kısmen de devrim sonrası sahiplendiği ABD karşıtı politikalarının bir sonucu olarak negatif propagandalara konusu olmasıyla alakalıdır. Yakın zamana kadar Hizbullah gibi terör örgütlerine verdiği destek dolayısıyla bir tehdit olarak algılanan İran, son birkaç yıldır Nükleer çalışmaları ve bunların nihai tahlilde silaha dönüştürüleceği endişesi üzerinden bir tehdit olarak algılanmaya devam ediyor.

Bölgeye yönelik politikalarına gelince İran Sünni dünyanın kayda değer bir kısmı tarafından bir tehdit olarak algılanıyor. Özellikle Suudi Arabistan, Katar ve diğer körfez ülkeleri bu endişelerini açıktan ifade ediyorlar ve dış politikalarında Batı yanlısı ve İran karşıtı tutum almaktan çekinmiyorlar.

Biz bu yazıda daha çok 2003 İkinci Körfez savaşı’ndan başlayarak bölgedeki değişimleri, İran’ın aldığı pozisyonları ve bunların bölgeye yönelik Türk Dış Politika yapımına etkileri üzerinde duracağız.

Afganistan’a yaptığı operasyonla ABD ve müttefikleri ülkede baskın durumda olan Taliban’ın hakimiyetini ortadan kaldırarak İran’ın bir “baş ağrısını” gidermiş oldu. Suudi Arabistan ve Pakistan tarafından desteklenen Sünni Taliban’ın gücünü ciddi ölçüde kaybetmesi bu ülkede İran için ciddi bir manevra alanı ortaya çıkardı.

Benzer biçimde işgal sonrası, özellikle ABD kuvvetlerinin çekilmesiyle Irak’ta bir Şii hakimiyetinin ipuçları şimdiden görülmeye başladı. Şii nüfusun %65 civarında olduğu Irak’ın Şii Başbakan olan Nuri El Maliki’nin Sünni bir bakan olan ve Türkiye ile iyi ilişkilere sahip olan  Tarık El Haşimi ile bilinçli bir gerginlik çıkarması ve Türkiye’nin Irak’ın iç işlerine karışmaktan endişe duyduğunu ifade ettiğini hatırlayalım. Maliki’nin gücünü İran’dan aldığını ve gerekirse sertleşmekten çekinmeyeceğini gösterdiğini de. Yakın geçmişte sekiz yıl boyunca savaştığı bir düşman, Saddam Hüseyin’in ortadan kaldırılmasıyla tamamen açık bir etki alanına dönüşmüş oldu.

Şimdi İran diplomatik eliti önünde doğuda Tacikistan’a batıda ise Suriye ve Lübnan’a kadar uzanan geniş bir etki alanı görüyor olmalı. Bu bağlamda meseleye tamamen bir “power game” olarak bakan İran’ın Suriye’de Esad rejimini desteklemekten çekinmemesi anlaşılır hale geliyor. Zaten diplomasisinde meşruiyet kaygısı taşımayan bir ülke olarak İran Esad rejimine hem diplomatik destek veriyor hem de insansız hava araçları dâhil silah sağlıyor. Suriye düştüğünde(!) Akdeniz’e açılma şansını kaybedecek bir İran’dan bahsediyoruz. Ancak bu desteğin  İran’a bir maliyeti de var. Uluslar arası toplumdan gördüğü destek azalıyor ve Sünniler üzerinde sahip olduğu itibarı ciddi oranda kaybetmiş durumda. 2012 Nisan ayının ilk haftasınd Müslüman Kardeşler’in Suriye sorumlusu İran’ın Suriye’de işlenen suça ortak olduğunu söyledi. Ancak gelişmelerden İran’ın kamu diplomasisini pek de umursamadığı ve meseleye güç ekseninde bakmaya devam ettiği anlaşılıyor.

Yine Lübnan’da da Hizbullah üzerinden ciddi bir etki alanına sahip olan bir İran var karşımızda.

Tüm bunlar İran’ın bölgedeki etkisinin ciddi ölçüde negatif bir nüfuz olduğunu gösteriyor.

CHP lideri, iddiaları ve dolayısıyla tutuklamayı ciddiyetten uzak bulduğunu, artık bu konunun espri malzemesi olması gerektiğini belirterek özel yetkili mahkemelerin adalet dağıtmadığına dair inancını yineledi.

Devlet Bahçeli ise darbe soruşturmasının “şirazesinden çıktığını”  söyleyerek kimsenin TSK’yı terör örgütüyle aynı kategoriye koyamayacağını belirtti.

Bu ifadelerden Sayın Bahçeli’nin terörü tek dalga boyundan okuduğu anlaşılıyor. Bu da gayet anlaşılır bir durum, çünkü yıllardır Türkiye’de terör PKK ile özdeşleşmiş durumda. Ancak terörün çok farklı “versiyonları” elbette var; biyo-terör, nükleer terör, siber terör, narko-terörizm hatta radikal çevrecilerin yaptıkları eko-terörizm ve elbette devlet terörizmi.

Terörizmin ne olduğu hakkında düşüncelerimizin netleşmesi gerektiği anlaşılıyor. Sonra meseleyi son yaşananlar bağlamında ele alabiliriz. Bu önemli konuda ideolojik duruşlarımıza göre tavır almanın sakıncalı olacağını düşünüyorum.

Terörün hukuki anlamda bağlayıcılığı her yerde aynı olmasa da, evrensel kabul gören bir tanımı yapılabiliyor. Gayr-ı meşru şiddet kullanarak hedeflenen politik değişikliklerin elde edilmesi yönünde gösterilen sistematik çabaya terör deniyor. Bir şeyin terör olarak nitelenebilmesi için sivilleri hedef alması ve oluşan korku üzerinden istenen değişikliklerin “zorla” yaptırılması gerekiyor. Söz konusu değişiklik çok spesifik bir konuda, mesela kürk hayvanlarının korunması için çaba gösteren çevrecilerin bu tür ürünleri satan dükkanları yağmalaması, imalathaneleri ateşe vermesi şeklinde olabileceği gibi, çok daha genel ve kitleleri etkileyecek hedeflere sahip olabilir ki bu durumda kullanılan şiddetin boyutu da büyüyecektir. PKK bunun çok net bir örneğidir. Yine bir grup insanın toplumsal yaşamın işleyişi adına hayati öneme sahip internet sitelerine yapacağı organize saldırılar ya da trafik ışıklarının “hack”lenip  düzenin alt üst edilmesi de terör tanımına girer.

Peki, bir ülkedeki anayasal düzeni değiştirmek için darbeye teşebbüs etmek terör müdür? Biraz değiştirip sorarsak, güvenlikten sorumlu bir kurumun yöneticisi, komutanı terörist olabilir mi?

Konuyu Sn. Başbuğ’dan soyutlayarak ele almayı düşünüyorum çünkü hem mahkeme süreci devam ediyor hem de iddia edilenler doğru bile olsa Sn. Başbuğ söz konusu eylemin ilk temsilcisi değil.

Anayasal düzeni şiddet yoluyla değiştirmek isteyen üst düzey bir askerin sahip olduğu “imkanlara” bir göz atalım.

Öncelikle söz konusu eylemin gerçekleştirilmesi ciddi kadrolar gerektirir. Üst düzey askerin böyle bir sıkıntısı yoktur. Geniş kadroları vardır; bu kadrolar eğitimli ve operasyoneldir. Bu kadrolar emir-komuta zinciriyle çalışmayı bilirler ve planlı hareket etme alışkanlıkları vardır.

Yine böyle bir komutanın kaynak sıkıntısı yoktur. Finans ve gerekli araçlar (f-16 lardan askerin giydiği botlara kadar) doğrudan devletten gelir. Terör örgütleri gibi sponsor aramak zorunda kalmaz.

Böyle bir askerin ideolojik meşruiyet sorunu yoktur. Özellikle de ordu, belli değerlerin koruyucusu rolündeyse. Buna siz yüzyıllardır savaş halinde olan insanların orduya atfettikleri önemi de ekleyip öyle düşünün.

Kritik bilgilere ulaşma imkânı vardır. Devlet içindeki dengeleri bilip oyununu buna göre kurabilir. Akabinde uygun gördüğü bir siyasetçiyi sahneye sürüp halkın desteğini(!) alıp “koruyucu rolünü” demokratik sisteme eklemlemesi de cabası.

Ülkede nihai söz hakkına sahip olmanın getireceği uluslar arası ortak ve destekçileri olacaktır.

Nihayet yukarıdaki maddelerin hepsine bir “çarpan etkisi” yapacak olan şey de şudur; asker sivil denetiminin dışındadır. Öz denetim mekanizmalarınınsa nasıl çalıştığı herkesin malumu.

Şimdi, terörü şiddet kullanarak siyasal değişiklik elde etmek anlamında kullandığımızı hatırlatarak yeniden soralım; asker terörist olur mu?

Benzeri bir şekilde ABD ve Batı’nın Hamas konusundaki ikircikli tutumları, bir taraftan Hamas’ı seçimlere girme bağlamında teşvik ederken, demokrasi savunuculuğu yapılırken, seçimlerden galip çıkan Hamas’ın yıpratılmak için ambargolara maruz bırakılması, yine ABD ve Batı’nın söylem ve eylem tutarsızlığına örnek oluşturarak inandırıcılıklarına ve imajlarına zarar vermiştir.

Ortadoğu’daki ayaklanmalar karşısında ABD ve Batı yine ikilem içerisine girmiş, bir taraftan kendileri ile iyi ilişkiler içerisindeki diktatörlerin iktidardan inmelerinin kendi lehlerine olmadığını düşünmekle beraber, diğer taraftan demokrasi talep eden halk hareketlerine karşı da duyarsız kalamamakta, çok somut destekler olmasa bile, onları destekleyen açıklamalar yapmaktadırlar.

Örneğin ABD ve İsrail ile iyi ilişkiler içerisinde olan, aynı zamanda bölge ülkeleri ile ilişkilerini dengeli götürmeye çalışan Mübarek’in iktidardan düşmesi ABD ve İsrail’i rahatsız etmiş, Mübarek değişse bile Mısır’daki yönetimin radikal bir şekilde değişmesi istenmemiş, İran devrimi benzeri gelişmelerden korkulmuştur. Mısır’da oluşacak yeni rejimin ABD’ye, Batı’ya bakışı nasıl olacak? İsrail politikası nasıl olacak? Mısır, Filistinlilere yönelik ambargoya devam edecek mi?…  gibi soru ve kaygılar ortaya çıkmıştır.

Bundan böyle Batı ve ABD saygınlıklarını devam ettirebilmek için samimi bir şekilde demokrasi taleplerinin yanında yer almalı, eski liderler üzerindeki etkilerini kullanarak onları reformlar için teşvik etmeli, hatta zorlamalıdırlar. Bu hem zor durumdaki rejimlerin halk nazarında tedrici olarak meşrulaştırılmasının önünü açacağı gibi, aynı zamanda, ABD ve Batı’nın da itibarını artıracak bölge ve dünya barışına katkı sağlayacaktır.

Küreselleşmenin etkisi ile dünyada olup bitenlerden haberdar olan, karşılaştırmalar yapabilen Ortadoğu insanı, kendi yönetimlerini sorgulamaya, değişim talep etmeye başladı ve değişimde kısmen de olsa başarılı oldular ama bu konuda gidecekleri uzun bir yol var önlerinde. Bu süreç aynı zamanda Osmanlı sonrası şoka giren İslam dünyasının büyük bir kısmının şoktan çıkmaya başladığının da sinyallerini vermektedir. Ortadoğu’daki değişim taleplerinde Türkiye’nin de etkisi olmuş ve Türkiye dinamik ekonomisi, işleyen demokrasisi ve kendi senaryoları ile hareket etmeye başlayan dış siyaseti ile bölge halkları için bir örnek haline gelmiştir.

Bölgede kurulacak yönetimler, gücünü halktan almadan, kendilerini meşrulaştırmadan hem kendi yönetimlerinin, hem de halklarının rahat edemeyeceğini, ülkelerine istikrar gelmeyeceğini görmelidirler. Şeffaflığı, medya denetimini sağlayarak hem kendilerine, hem de halklarına iyilik yapmış olacaklardır. Ortadoğu bölgesindeki demokratikleşme, bölge ve dünya barışına katkıda bulunacaktır.

Yalnızca içerisinde bulunduğumuz anı referans alarak doğrulara ulaşmak mümkün değil. Bırakın doğrulara ulaşmayı, asgari toplumsal uzlaşmalara varabilmek için bile geçmişe bakmak ve hatası ve sevabı ile onu vicdanımızda yeniden yaşamak ve moda tabirle geçmişle yüzleşmek durumundayız. Bu bağlamda Dersim tartışmalarını -içeriğinden bağımsız olarak- faydalı bulduğumu söylemeliyim.

Dersim olayları kısaca, ideal vatandaş inşası peşinde koşan genç bir devletin, buyruklarına uymayan ve ontolojik kimliklerinde ısrar edenleri hizaya sokmak(!) ve bu örnek üzerinden herkese mesaj vermek için aldığı bir tedbirdir(!). Doğrusu bu genç devlet hem gözü kara hem de denetime -milletin denetimine- kapalıdır. Otoriter karakter kısmen zamanın ruhuyla izah edilse de bu konuda asıl belirleyici olan siyasi elitlerin tercihleri olmuştur.

Devrimler ve Kimliğe Yapılan Müdahaleler

Birkaç yıl zarfında yapılan Cumhuriyet devrimleri en hafif söyleyişle cür’etkardır. Siyasi elit, asıl işleri olan özgürlük ve güvenliği sağlama işine mesai harcamadıkları gibi, altyapı, üretim, istihdam gibi işlere de doğrusu pek kafa yormamışlar. Marksist terminolojiden ödünç alırsak, Cumhuriyet Devrimleri (ki bunlara reform demek daha gerçekçi gözüküyor) üst yapı devrimlerdir. Erkan-ı devletin acelesi vardır ve zaten üstyapıdaki değişiklikler zamanla altyapıya da sirayet edecek ve devrimler kitleler tarafından sahiplenilecek ve süreklilik kazanacaktır.

Ama işler planlandığı gibi gitmez.

Ulus inşası konusunda ciddi başarılara ulaşsak da teklif edilen Türk-Sünni-Seküler kimliği kabul etmeyen kitleler farklı oranlarda da olsa hep var olagelmiş. Teklif edilen kimlik dönüşümleri ve reformlar, yani kısaca Atatürkçülük,  Şerif Mardin’in de dediği gibi (bkz. Din ve İdeoloji)  ‘’bireye yeni bir anlam tabakası kazandırmamış’’ ve mevcut entelektüel boşluğu otorite ile doldurmak eğiliminde olmuşlar. Bu tarihi perspektif en nihayetinde otoriterdir ve vatandaşlarının (belki bunlara da teb’a demek daha doğru olacak) demokrasinin gerektirdiği rüşde ulaştığını bir türlü kabul etmek istemeyen bir devlet geleneği oluşturmuş. Devlet baba, millet ise asla büyümeyen bir çocuk…

Cumhuriyet’le teklif edilen yeni kimlik, mevcut olanın üzerine eklemlenen ve onunla uyum içerisinde var olabilen bir kimlik olmamış. Aksine mevcut kimliğin bazı unsurlarının reddini gerektiren tekilci ve tekilciliğin doğal bir sonucu olarak baskın ve dayatmacı bir kimlik olmuş.

Bu kimlik teklifine(!) toplumun renklerini oluşturan bazı unsurlar imkansız ya da gereksiz gördüklerinden olsa gerek direnmemişler. Ancak kolektif bilinç ouşturmaya yetecek rakamlara ulaşanlar yani Aleviler ve Kürtler ‘’oyunbozanlık etmişler’’. Bu arada toplumun renkleri derken bu renklerin çoğunun savaşlar ve toprak kayıpları gibi sebeplerle başka coğrafyalardan kopup geldiklerini ve dolayısıyla temel arayışlarının güvenlik olduğunu da unutmamak gerekiyor. Kürtler gibi Aleviler de (ki bu iki kimlik katmanının birlikte var olduğu da vakidir) göçmen zümresinden sayılmazlar. Alevilik çok temel bir kimlik tabakası oluşturur çünkü doğrudan bireyin var oluşunu anlamlandıran bir işleve sahiptir; bunu dini boyut olarak adlandırabiliriz. Kürt kimliği ise geçmişten gelen inkar politikalarının doğurduğu gayr-ı memnunlukla Marksist ideolojinin kucağında boy atmış ve Kürt kimliği Türkiye Marksistlerinin kayıp halkasını, ezilen ve istismar edilen sınıfı etnik temelde oluşturmuş. Günümüzde Kürt kimliğini inşa edenler (hem de çok görünür bir inşa) hem Kemalist hem de Marksist (bu ikisinin üst üste gelmesi durumuna Stalinizm desem kızar mısınız?) kaynaklardan besleniyor; iki anakronizmi üst üste yaşıyorlar.

Gerçekte ne olduğu ve can kaybının ne kadar olduğu, savaş durumunda bile dokunulmaması gereken kadın çocuk ve yaşlılara dokunmanın zihinlerde nasıl meşrulaştığı elbette önemlidir. Ancak ‘bu olayın tekrarlanmaması için nasıl bir zihniyet dönüşümü gerekmektedir?’ sorusu daha merkezi bir konumda olmak durumundadır, eğer geçmişten ders çıkarmak istiyorsak.

Kanaatimce insan hak ve hürriyetleri konusunda ülkemizde ne sosyal ne de politik düzeyde bir konsensus oluşmuş değildir. Bu çok hayati konuda bir konsensus olmayınca da demokrasi talepleri hep lokal kalmış ve herkes canı yandığında demokrasi talep eder olmuştur. Evet bu çok doğaldır ancak bu noktanın ötesine geçememenin sancılarını yaşadığımız da bir vakıadır. Ötekinin hak ve hürriyetlerini meşru görmek ve negatif özgürlükleri bu temelde kabul etmek henüz düşünce dünyamızın sınırlarının ötesinde. Bu noktada kavramsal düşünce geleneğimizin yani teorinin bizde olmayışının -hadi insaflı olalım- zayıf oluşunun da etkisi olsa gerek.

Biraz da pratiğe göz atalım.

Başbakanın özür dilemesini devletin kendisiyle yüzleşmesi olarak görmek için hayli iyimser olmak gerek. Çünkü Başbakan ne kendisinin, ne partisinin, ne de temsil ettiği siyasi çizginin herhangi bir dahlinin olmadığı bir konuda özür dilemektedir. Bu özür üzerinden muhalefete vuran Başbakan hem ötekinin işlediği günahtan dolayı özür dileyerek erdemli insan konumunu pekişirmekte hem de ana muhalefeti –özellikle liderinin kimliği üzerinden- kımıldamaz hale getirmektedir. Ancak bu özrün gündelik siyasetin ötesine geçen bir yönü de vardır ki o da; devletin tabularından biri yıkılmıştır. Bizzat Başbakan devlet adına özür dilemiş, devletin hata yapmış olabileceği ihtimali(!) terminolojiye girmiştir.

Dersim’deki facianın emrini veren siyasi çizgi hem de aynı isim ve kimlikle bugün de vardır, meclistedir ve herhangi bir zihniyet dönüşümünün işaretini de vermemektedir. Evet Başbakan özür dilemiştir ama CHP ve MHP bu konuda geleneksel ‘’hikmet-i hükümet vardır kardeşim, bir bildikleri vardır rical-i devletin’’ noktasında kararlılıkla durmaktadır. Dolayısıyla hak ve özgürlükler konusunda yukarıda bahsettiğimiz konsensus noktasından henüz çok uzaktayız. Mesele fazlasıyla siyasallaşmıştır ve bu sakıncalıdır; bakınız neden:

Muhalefet etme noktasında ciddi bir varlık gösteremeyen CHP ve MHP Dersim konusunda geleneksel devletçi tavırlarını devam ettirerek hem ideolojik tutarlılıklarını göstermekte hem de hükümeti onaylama hatasına(!) düşmeyerek özgürlükler konusunda pek de iyimser olmayan oldukça geniş bir kesimin oylarını kanalize etmeye çalışmaktadır. Bu türden bir popülizm demokrasilerin yumuşak karnıdır ve seçmen blok halinde demokrasi talebinde bulunmadıkça çok temel konular bile gündelik siyasetin dişleri arasında kaybolmaya mahkumdur.

Kaldı ki BDP’yi saymazsak Meclis’teki üç partiden biri ve ideolojik olarak en ‘’light’’ olanı bu konuda tavır ve zihniyetini değiştirmek cesaretini göstermiş diğer iki parti biri Cumhuriyetin seküler değerleri üzerinden diğeri tarihi referanslar üzerinden resmi ideolojiyle birleşerek bu ve benzer konuların devletçi anlayış üzerinden ve güvenlik endişeleriyle meşrulaştırılması noktasında herhangi bir kıpırdanma göstermemişlerdir.

Daha çok zaman ve gayret gerekmektedir. Ancak bu konuların tartışılmaya başlanması bile bizatihi bir gelişmedir; hayırlı uğurlu olsun.

Cevaplar çeşitli. Bazıları, Dersim olayı bilinçli olarak seçilen bir CIA projesidir. CIA “seçilmiş travma” ile Aleviler’in içinde var olan Atatürk sevgisini yok etmeye yöneliktir.(Yeniçağ Aslan Bulut, 7.12.2011 Dersim’in CIA boyutu: Seçilmiş Travma!)

Bir diğer yaklaşım,Taraf Gazetesi’nde Neşe Düzel’in sorusunu cevaplayan Alevi kesimin önde gelen yazarlarından Cafer Solgun gelmektedir. Dersim olaylarından sonra Alevilerin varolmaya devam edebilmek için takiyye yaptıklarını öne süren Solgun, katliam emrinin de Atatürk tarafından verildiğini savunmaktadır. Solgun, Alevilerin bunu hep bildiğini ama korkudan dile getirmediklerini de sözlerine eklemektedir.

Yavuz Sultan Selim’in 40 bin Alevi’nin başını keserek kuyulara attığını ve Osmanlı’nın yıkılışıyla kurulan yeni Cumhuriyet’in bir nevi Aleviler için “kurtuluş” olduğunun resmi ideoloji tarafından okullar aracılığı ile yaygınlaştırılması da CHP-Aleviler yoldaşlığının bir başka açıklamasıdır.

Katiline sığınan veya kendine yumruk atılmasını engellemenin en emin yolu düşmana sarılmaktır anlayışı ile de konuyu değerlendirmek isteyenler vardır.

Stockholm sendromu tabir edilen, “kişinin celladına aşkı” çerçevesine oturtulmaya çalışılan, Aleviler-CHP ilişkisi de kamuoyunda epey tartışılan bir konu olagelmiştir.

Ancak, kanaatimce tüm izahların bir parça gerçekliği olmasına rağmen resmi tam olarak gösterememektedir. Geçmişin acılarından kurtulmak ancak yeni bir değer üreterek bunu kalıcı hale getirebilir. O da, “Dersimli olmak” değil “Tuncelili olmak”tır. Dersimli olmayı reddederek Tuncelili olmak 1937’de yaşanan hadiseleri unutmaktır ve resmî ideolojinin üzerine biçtiği kıyafeti giymektir. CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu gibi “Dersim olayını” “devrim şartlarında olu böyle şeyler” şeklinde anlatmaktır. Veya CHP Tunceli Milletvekili Kamer Genç gibi, “Dersim Katliamı” için “Önce araştıralım, belki de özür dileyecek bir şey yoktur.” diyebilmektir.

Aslında, Türkiye’de yaşanan ve ifade özgürlüğüne ket vuran uygulamalar nedeniyle ne yazık ki başta Aleviler olmak üzere ülkede yaşayan her grup kendini maskeleme ihtiyacı hissetmiştir. Daha çok muhafazakar kesime yaftalanan “takiyye yapmak” her kesimin kullana geldiği bir araç olmuştur. 20 yüzyılın ikinci yarısında başlayarak devam edegelen ve devletin kılcallarına kadar işleyen “askeri vesayet” nedeniyle büyük çoğunluk fikirlerini özgürce ifade edememiştir.

Din karşıtları, laiklik maskesi ile görüşlerini toplumun üzerine nobran bir ifade ile boşaltmış, muhafazakar kesime diş bileyenler “kemalizm”i kendilerine kalkan yapmış ve nihayet son askeri darbe ile alanları iyice daralan, “marksist”, “ateist” ve uçtaki sol fraksiyonlar kendilerini Alevilik içinde gizleyerek var olma mücadelelerini devam ettirmeye çalışmışlardır.

İlk özgür seçimlerde Demokrat Parti’yi destekledikleri gözlemlenen Alevilerin, günümüzde CHP’ye oy vermelerinin ikinci sebebi de Dersim operasyonunda sürülen, ailelerinden koparılan çocukların belli ailelere dağıtılarak bilinçli bir şekilde tarihlerinden koparılmaları ve başlarına gelen felaketlerin muhafazakar kesimler yüzünden olduğuna kendilerinin inandırılması olmuştur.

Son olarak, sağ politikacıların, başta Süleyman Demirel olmak üzere Alevi kesim ile diyaloga girmemeleri ve ihmali neticesinde Tunceli başta olmak üzere Alevilerin yoğun olarak yaşadığı yerlerde hep CHP kazanmıştır.

Dersim Katliamı, Türkiye Alevileri için ikinci bir Kerbeladır. Ancak, yeni yeni öğrenmekteyiz ki, “daha nice küçük Dersimler yaşanmış” ve gün yüzüne çıkacakları günü beklemektedirler.

Dersim tartışmaları, Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç’ın, “Bir de İstiklal Mahkemeleri zabıtları açıklansın bakın kaç tane Dersim faciası yaşandığını hep beraber göreceğiz” demesiyle yepyeni bir açı kazanmıştır.

Malum, İskilipli Atıf Hoca’nın şapka kanununa muhalefet nedeniyle asılması küçük çapta nice Dersimlerin yaşandığını bizlere göstermekte, dolayısı ile İstiklal Mahkemesi zabıt, karar ve uygulamalarının tümünün kamuoyuna açıklanmasını icbar etmektedir.

Biliyoruz ki, “Gerçeklerin bir gün ortaya çıkmak gibi kötü bir huyu vardır.”

GEMİLER VE BİZ

Gemiler bazen yeni umutlar, yeni hayatlar, yeni haberler ve yeniden doğuşlar getirmiş, tıpkı Nuh’un Gemisi gibi.

Kapkara bulutların sardığı, yerin ve göğün azap kustuğu bir anda Nuh Nebi’nin gemisi, felaketten sahil-i selamete çıkarmış içindekileri.

Gemilerle maceramız böyle başlamış işte. Sonra devam etmiş, Haliçe karadan yüzdürülmüş gemiler ve bir çağın açılıp diğerinin kapanmasına yardım etmiş.

Gönlümüzde hep bizi sukûn ve barış limanlarına taşıyan bir araç olarak taht kurmuş gemiler. Dağdağalı denizlerden, gulyabanilerden, dev dalgalardan, ölümcül deniz canavarlarından sakınarak hep getirmiş bırakmış sevdiklerimizi kollarımızın arasına.

Sadece bizi mi? 1492 yılında İspanya’da zulüm gören, hayatlarına kastedilmek istenen 150 binin üzerinde Yahudi’yi o zalim kralın topraklarından alıp Osmanlıların müşfik ve huzurlu limanlarına getirmiş binlerce gemi.

Ama sonra bir haller olmuş gemilere.  İnebahtı  deniz savaşında, yıllar 1571’i gösterirken 250 gemimiz alev alev yanmış ve 25 bin levendimiz, ateşle serin sular arasında şehadet şerbeti içmiş.

Gemiler artık denizlerden iyi haberler getirmez olmuş, zaten çok az gelmeye başlamışlar limanlarımıza. Gelenler de boynu bükük, yaralı, yorgun…

Bir gün uzaklardan çok uzaklardan bir yardım çığlığı duyulmuş. Yardım isteyene “yok” demeyi ar bilen Osmanlı, 1889 yılında yaklaşık 650 kişilik mürettabatıyla ve yardım malzemeleri ile Ertuğrul Fırkateyni isimli gemisini hazırlamış ve göndermiş Japonya’ya. Gitmiş Ertuğrul. Gitmiş gitmesine de, geri dönememiş. Eylül’de sadece yapraklar dökülmezmiş ağaçlardan toprağa; işde dal gibi leventler suya düşmüş bir bir 6 Eylül 1890’da. Çok azı kurtulabilmiş bu elim kazadan.

Bitmemiş gemilerin bize yaptıkları. Yavuz ve Midilli isimli iki Alman zırhlısı Rusya’yı topa tutunca Osmanlı’da girivermiş I.Dünya Savaşına. Atalarımızın zekatı kadar bir toprağa sıkışıp kalmamız, milyonlarca evladımızı yitirmemiz ve hesaplanamayacak maddi kayıplarımız ile sonuçlanan savaşı çıkaran bu iki gemi olmuş işte.

Ah bu gemiler, bırakmamış bir türlü yakamızı. Bu sefer de Kıbrıs’ta çıkmışlar karşımıza. Kıbrıs Barış Harekâtı sırasında 3 gemimiz kendi hava kuvvetlerimiz tarafından vurulmuş. Kocatepe sulara gömülmüş içindeki leventlerimizle birlikte. Diğer ikisi zar zor bir Türk limana atabilmişler kendilerini.

Yine Akdeniz ve yine bir gemi. İsmi Mavi Marmara. “Fayda getirmeyecek şekilde otoriteye baş kaldırma” olayının aktörü. Sonuç, İsrailli komandoların uluslararası sularda gemiye müdahalesi ve 9 vatandaşımızın hayatını kaybetmesi. Yaklaşık iki yıl önce gerçekleşen bu meşum olay neticesinde İsrail ile 30 sene sonra diplomatic ilişkilerin yeniden 2. Katip düzeyine inişi.

Ve daha geçenlerde İzmit-Karamürsel arasında sefer yapan ‘Kartepe’ adlı deniz otobüsünün kaçırılması ve güvenlik güçlerinin başarılı bir operasyonu sonucu büyük bir felaketin önlenmesi…

Gemiler, oysa ne kadar müşfiktiniz önceleri. En çok yorgun gözlerle gelirdiniz ve ana kucağı gibi güvenli limanlara demirler, sevenleri kavuşturur, mahzeninde binbir çeşit hediyeler ile bekleyenleri sevindirir ve hep bize güven ve itminan verirdiniz.

Gemiler, bize bu kadar hicran çektirdiğiniz yeter. Biz barışı tesis edemiyorsak siz bari birşeyler yapın. Ne olur, artık felaketler getiren, gözyaşı getiren, öfke getiren, acı getiren gemiler, size diyorum ne olur durun artık. Umutsuzluk, çözümsüzlük ve kavga getirecekseniz hiç çıkmayın limanlarınızdan.

Çıkmayın, yüzmeyin ki, belki bu uğursuzluk fasit dairesi kırılır da asli göreviniz olan yardım, sevgi, el uzatma, gülümsetme, rahatlatma ve ümit aşılama için kulaç kulaç mesafe alırsınız engine denizlerde. Tıpkı yüzyıllar önce yaptığınız gibi…

PKK ile mücadelenin sizce de tuhaf bir yönü yok mu? İnisiyatif sanki sürekli olarak PKK’da, onlar saldırıyor devlet yani güvenlik güçleri karşılık veriyor ve operasyon başlatıyor. Bu durum PKK’ya süreçleri bozma ve kendisiyle yapılan mücadeleyi takvime başlama avantajı kazandırıyor.

19 Ekim 2011 itibariyle 24 şehidimiz var ve bu sayı artabilir. Yüce Yaradan’dan kendilerine rahmet diliyoruz. Şehit vermekten korkmayan bir milletin çocukları olduğumuz malum, öyle olmasaydı Anadolu’yu merkeze alıp eski dünyanın neredeyse tamamını birkaç yüz yıl yönettirmezlerdi bize.

Ancak.

Terörle mücadele karnemizi başarılı bulmak doğrusu pek de kolay değil.

Cumhuriyet tarihinin ulusalcı politikaları onyıllar boyunca varlıklarını inkar etti Kürtler’in. Onlar da artık unutacak ve kimliklerinin bu kısmından vazgeçeceklerdi. Zaten onlara Türklük vaadediliyordu bu unutmanın karşılığında. Oysa bu çerçevede inşa edilen politikalar Kürtlerin kimliklerini tek parametreye, etnik kimliğe indirgemelerine ve onu bazan kılıç bazan da kalkan gibi kullanmalarına sebep oldu. Siyasallaşan her şey gibi Kürt etnik kimliği de araçsallaştı ve bugün kime hizmet ettiği belli olmayan yollarla kendini ifade ediyor.

2000’li yılların başlarında Türkiye özgürlükçü politikalar uygulayan bir iktidara sahne oldu. Ancak liberalliğin sınırları vardı ve terörle mücadelede tek söz hükümette değildi. Ancak asker de gelinen noktada kendi başarısını sorgulamaya başladı ve bizzat üst düzey komutanlar, teröristle mücadele etmenin yani askeri mücadelenin yeterli olmadığı itirafında bulundular. Özgürlükçü politikalarla askerin bu duruşu yanyana gelince Kürt Açılımı (bu isimlendirmeyi doğrusu pek yanlış buluyorum)  konuşulur hale geldi. Ancak bu önemli çaba, yine PKK’nın suikastına kurban gitti. Adamlar açılım felan istemiyorlardı çünkü. Hükümeti şahinleştirme amacı taşıyan bir çok terör eyleminde bulundular ve hükümet bu eylemlere –mecburen de olsa- popülist cevaplar vermekle yetindi.

Bu noktada söylemek gerekir ki; PKK stratejik, hükmetse taktik tutumlar geliştirdi. Dolayısıyla inisiyatif de stratejiyi üreten tarafta kaldı.

Hükümetin ıskaladığı gerçek, fiziki şiddet tekelini elinde bulundurmadan PKK ile müzakere masasına oturamayacağı idi. Bunun yüzde yüz mümkün olmadığını biliyoruz, ancak en azından açılım politikalarını icra edecek kadar kontrol sahibi olmalıydı, açılımı sabote ettirmemeliydi.  Böyle bir kontrolün olmadığı yerde zor oyunu bozacaktı, yıllardır bozduğu gibi.

Geldiğimiz noktada, terörle mücadelede liberal tezlerin netice vermediği kanaatindeyim. Başta bu politikaların  Kürtleri yanlış algıladığını düşünüyorum. Uzun zaman hakları gaspedilen bir topluluğun haklarının iade edilmesini takdirle karşılamaları ve artık tastamam bir “ben idraki” haline getirdikleri etnik taleplerinden vazgeçmeleri beklendi. Ekonomik iyileştirmeler ve yatırımlarla beraber kültürel haklar iade edilecek ve  bölge ülkenin geri kalanına “entegre edilecekti.”

Bu beklenti hem çoğunluk olan Türkler (bu hala bir şemsiye kimliktir; lazı, çerkesi,arnavutu vs ile beraber) hem de kavganın diğer tarafında bulunan Kürtler için gerçekçi bir beklenti değildi; zira hem araya sağlıklı algılamayı bozan bir unsur olarak araya kan  girmişti hem de yukarıda bahsettiğimiz ben idraki bağımsız bir devlet hayalini de içeriyordu.

Neticede devlet Kürtlere verdiği(!) hakların karşılığını alamamış, PKK’nın popülaritesi bir türlü azalmamıştı. Kürt tarafında temel aktör olarak Stalinist yöntemlerle Kürtleri organize ve temsil ettiği iddiasında bulunan bir terör örgütü vardı. Kürtlere hakları iade edilirken bu örgütün elinden inisiyatif de alınmalıydı, göreceli de olsa. Olmadı. Yani Kürt açılımı ile yurt içi ve sınır ötesinde kapsamlı bir PKK operasyonu “eş zamanlı olarak” icra edilmeliydi. Böylece hükümet kendisini seçmene ifade etmekte de güçlük çekmeyecekti. Bu da yine maalesef olmadı. Hükümet açılıma paralel bir güzellik yaparak operasyonları artırma yoluna gitmedi. Ancak karşıda her türlü ahlaki referanstan arınmış bir aktörün olduğu unutulmuş gibiydi.

….

Geldiğimiz noktada Kürt açılımı çerçevesinde iade edilen hakların, geniş kitleler tarafından birer taviz gibi algılandığını görüyoruz. Sonuç alsaydı kimse açılıma itiraz edemezdi, ancak devlet “verdi fakat karşılığını alamadı”.

Başbakanın bir kaç ay önce yaptığı ve “artık anlayış beklemesinler”, “terörle mücadelede yeni bir döneme giriyoruz” dediği dönemden itibaren evet bendeniz de yeni bir döneme girildiği kanaatindeyim.

Bu dönemde bir taraftan Yeni Anayasa çalışmaları vesilesiyle demokratik ve kültürel haklar herkese eşit olarak verilirken diğer taraftan terörle mücadele daha proaktif yöntemlerle yapılacak. Kısaca inisiyatifin devlet tarafına kaymasını bekliyoruz. Yeni dönemde devlet hem daha güvercin hem de daha şahin olacak, inisiyatif de zaten bu demek.

Zamanlama

Bu arada saldırının zamanlaması ile ilgili olarak, hem kış gelmeden PKK’nın tabanına güç mesajı verdiğini hem de Yeni Anayasa çalışmalarını sabote edebilecek, en azından CHP ve MHP’yi blok halinde şahinleştirecek, dolayısıyla özgürlükçü bir anayasa yapımını zorlaştıracak bir atmosfer oluşturmaya çalıştığını söylemek mümkün. Muhalefetin oluşan öfkeyi mobilize etmek için alacağı agresif tutum hükümeti de populist ve taktik davranmaya zorlayacaktır ki, bunun tek galibi PKK olur.

….

NOT: Bu arada Sayın Cumhurbaşkanı’nın 24 şehidin verildiği saldırıyla alakalı “intikamı çok büyük olacak” şeklindeki açıklamasını başkomutanın sözleri olarak anlamlı buluyorum. Ancak intikam tabirini hem karşı tarafa haketmediği bir itibar atfettiği için biraz garip hem de refleks çağrışımı yaptığı için devlet aklına uzak  buluyorum.

En nihayetinde devlet intikam almaz, hesap sorar ve suçluları cezalandırır.

HaberTürk gazetesinin sürmanşetinden önceki günlerde yayımlanan bir cinayet, görenleri şok etmiştir. Söz konusu gazetenin yayın yönetmeni konuyu gayet pişkince “Kadına yönelik şiddete dikkat çekmek istedik,” diye açıklamış, ancak kimse şiddeti veya katili konuşmamış, maktulü ve şiddete maruz kalan o kadının bu kadar pervasızca gazetenin ilk sayfasına nasıl konulduğunu konuşmuştur. Dolayısı ile bahse konu yayın yönetmeninin umduğu “dikkat çekme” tamamen havada kalmıştır.

Ancak söz konusu gazetenin bir konuyu açığa çıkarması bence gayet olumlu bir gelişmeye kapı aralamıştır. Kim kadın sorununun lafazanlığını yapmaktadır, kim bulunduğu koltuğu, köşeyi, mevkii kaybetmemek için, patronunun -bu hiç bir etiğe uymayan- yayınını telif için kendini telef etmektedir ve kim gerçekten dik durabilmiştir? Tüm bunların ortaya çıkması adına haber, bir mihenk taşı olmuştur.

Türkiye’deki kadına –sadece kadına değil çocuklara da- yönelik her türlü psikolojik ve/veya fiziki şiddete karşı alına(maya)n yasal tedbirler “Penelope’nin Örgüsü” gibidir. Bu şiddet sarmalına ciddi bir itiraz ve güçlü bir örgütlenme ise maalesef ortada yoktur. Kadınlarımız açısından konu bir “Öğrenilmiş Çaresizliktir.”

Mitolojiye göre, Yunanlı Kral Odysseus, Truva’yı da kapsayan uzun bir yolculuğa çıkmıştır. Eşi Penelope kendisine gelen evlilik taleplerini engellemek için gelenlere örgüsünü bitirince cevap vereceğini söyler ama akşama kadar ürettiği dokumaları sabaha kadar söker ve örgü hiç bitmez. Böylece sonu gelmeyen işler için bir deyim olur; “Penelope’nin Örgüsü”.

Yasalarımız da, kadına yönelik her şiddette Penelope’nin Örgüsü gibi işler. Bu ülkede ne yazık ki, tecavüzcüsü ile evlendirilerek “sorun çözme” gibi gariplikler, son olarak “Rahşan Affı” diye bilinen ve binlerce hayatı kirleten suçluların toplumun üzerine yeniden salındığı genel aflar, “eti de sizin kemiği de” denilerek “koca evine” “satılan” kızlar, çocuk yaşta evlendirilen genç kızlar ve nihayet karı-koca kavgasını ayırmak isteyenlere olayın kadın kahramanları tarafından söylenen “kocamdır, döver de sever de. Sana ne!” türü ikazlar hep yaşanagelmiştir.

Temelini kesinlikle dini bir kaynaktan almayan ancak din kullanılalarak kutsanan bu ilkel toplumsal bilinç düzeltilmeden, sadece kanunlarla kadına ve çocuğa şiddeti bitirmek oldukça zordur. Dini referanslar doğru kaynaklardan öğretilmesi durumunda, değil bir bireyin kadın ve çocuğa şiddet uygulaması, hayvana bitkiye hatta cansız maddelere bile kötü davranış sergilemesi olanaksızdır.

Martin E. P.  Seligman tarafından ortaya atılan “Öğrenilmiş Çaresizlik” veya orijinal ismiyle “Learned Helplessness” bir konu üzerinde normal bir hafızaya sahip bir canlının yaşadığı olumsuz tecrübelerin belli bir deneme süresince çözümlenememesi durumunda ortaya çıkan psikolojik bir problemdir.

Maalesef kadınlarımız –çoğu itibari ile- kendilerine ve çocuklara yönelik şiddeti öğrenilmiş bir çaresizlikle izlemekten başka bir şey yapmamaktadır. Bu çaresizlik çoğu kere de medya yoluyla insanlar üzerine pompalanmaktadır. Örneğin, boşanmış bir kadının eski kocası tarafından öldürüldüğü, boşanmak isteyen kadının kocası tarafından dövüldüğü, şiddete uğradığı için polise şikâyette bulunan kadının kocası tarafından yaralandığı vs gibi onlarca haber, gazetelerin 3.sayfasından toplumun bilinç altına her gün büyük bir sabır ve titizlikle boca edilmektedir. Haberlerde -genel itibari ile- şiddet uygulayan kişinin ne resmini ne akıbetini bulabilmekteyiz ama şiddete maruz kalan kişinin büyük boy resmi ve yaşadıkları geniş bir şekilde verilmekte, “bakın ey kadınlar maço-erkil yapıya baş kaldıranın hali böyle olur” mesajı zihinlere işlenmektedir.

Bütün bunlar, erkek egemen bir medya ve ataerkil bir görenekten kaynaklanmaktadır. “Görenek” ifadesini bilerek kullandım, zira babasından ve yer yer annesinden şiddet gören çocuk, büyüdüğünde aynı “göreneği” devam ettirmektedir. Kişi çocukken kendisi şiddet görmese de, ebeveynlerinin uyguladığı veya medyada, dizilerde veya gazetelerde, gördüğü şiddeti içselleştirerek ya kendine yapıldığında ses çıkar(a)mamakta ya da bizzat şiddeti uygulayan posizyonuna geçmektedir.

Bu şiddet sarmalından çıkış yolları elbette mevcuttur. Önce bir sevgi toplumu inşa edilebilmesi için çocuklar başta olmak üzere bireyler bilinçlendirilmelidir. Yasalar medeni dünyada nasılsa öyle yapılıp, en önemlisi, işletilmelidir. Medya diline bir çeki düzen verilip, mağdur değil şiddeti uygulayan teşhir edilmelidir. Son olarak, kadınlar örgütlenmeli ve bu konuda güçlü tepki vermeyi acilen öğrenmelidir.